Door: Kees Dijkman

Te gast bij Pauw, donderdag 9 mei: Jan Swinkels, psychiater te Amsterdam. Het gaat over de zaak Thijs H. Dat is de Limburgse jongen, een getalenteerde student aan verschillende universiteiten, die ervan verdacht wordt dat hij drie willekeurige mensen heeft doodgestoken. Wat we weten is dat hij hulp gezocht heeft bij de GGZ. En dat zijn buren vonden dat hij zich de afgelopen dagen vreemd gedroeg. Verder weten we niks. Dus wat doet die psychiater daar? Wild speculeren: het zal wel een psychose zijn. En hoe gewelddadig kun je daar wel niet van worden!

In de Beroepscode voor psychiaters van de NVvP staat in art. V.2: ‘De psychiater doet in het publieke debat geen uitspraken over niet anonieme casuïstiek, maar beperkt zich tot het geven van algemene informatie over psychiatrische ziektebeelden.’ Swinkels laveert hier behendig omheen, door eerst te zeggen dat hij niks kan zeggen over Thijs H., omdat hij hem niet gesproken heeft, maar komt vervolgens wel met een heel exposé over hoe een psychose uit de hand kan lopen en tot gedrag als dat van Thijs kan leiden. Swinkels zou moeten weten dat dit bij de gemiddelde kijker overkomt als een inzicht over wat er met Thijs aan de hand is.

'Alsof je dat kunt zien aan mensen.'

Naar de letter overtreedt Swinkels de beroepscode misschien niet, naar de geest doet hij dat wel. Ik denk dat Swinkels dat ook heel goed weet. Hij schuwt daarbij ook de sensatie niet, door eerst te stellen dat hij direct zag dat het om een psychiatrische patiënt zou gaan (alsof je dat kunt zien aan mensen) en vervolgens door bijna opschepperig te melden dat er ook mensen zijn die in een psychose zwangere vrouwen willen aanvallen (met een schuine blik op Eva Jinek naast hem, die nog maar net moeder is geworden).

geschenk uit de hemel

Zo’n optreden is voor journalisten een geschenk uit de hemel. Ze hoeven dan zelf geen verantwoordelijkheid meer te nemen voor het feit dat hun uitzending voor een groot deel uit speculatie bestaat. Ze laten immers een deskundige aan het woord, die zijn eigen verantwoordelijkheid heeft. Als je de redactie hierop aanspreekt, verwijzen ze dus ook direct naar hem (het citaat is uit een mailwisseling van mij met de redactie van Pauw): 'We hebben middels de psychiater slechts een mogelijk ziektebeeld besproken. Hij heeft ook steeds benadrukt dat het wel eens allemaal helemaal anders zou kunnen zijn geweest. Wel heeft hij uitvoerig verteld hoe psychoses soms tot gewelddadig gedrag kunnen leiden. Of het nou precies op deze dader van toepassing is of niet, het blijft een waardevolle vertelling van de psychiater.’ Alsof het over een interessant algemeen thema ging, los van welke actuele casus dan ook

stigmatiserend

Ondertussen verdwijnt de notie dat al dit gespeculeer over de mogelijke effecten van de mogelijke psychische aandoening van Thijs H. enorm stigmatiserend werkt voor mensen met een psychische aandoening in het algemeen - wij behoren in de publieke beeldvorming ineens tot een categorie levensgevaarlijke mensen.

anders

Hoe anders het ook kan, bewijzen twee andere psychiaters, die over deze zaak in de media aan het woord zijn geweest.
  • Jim van Os bijvoorbeeld, die in Trouw kort en goed stelt: 'Het is geen symptoom van een psychische stoornis dat je agressief wordt en mensen vermoordt.’ Hij benadrukt ook dat speculeren weinig nut heeft: 'Was het een psychose? Slikte hij antidepressiva en speelden die een rol? Had het te maken met een hersenziekte? Had hij paddo’s gegeten? Had hij een beginnende hersenvliesontsteking of een beginnende tumor? Mensen willen een verklaring, maar die is er vaak niet. Mensen doen soms onverklaarbare dingen. ‘ 
  • Ook Wim Veling houdt het nuchter, in het Nederlands Dagblad: 'Waarom die zucht naar informatie, onmiddellijke oordelen en verregaande speculaties? […] We hebben [kennelijk] behoefte aan simpele duidelijkheid. Het kwaad moet in een hokje. We willen alles weten van verdachte Thijs H., zodat we kunnen concluderen dat hij slecht is, of verward. In het laatste geval is er nog een dader: de zorg die dit had moeten voorkomen. Het is dus ook nog eens een goede gelegenheid om stokpaarden te berijden. Ik heb er al heel wat langs zien draven. […] Maar beste mensen, zullen we nog even wachten met oordelen? De waarheid zal vast weer genuanceerder zijn dan we willen. Tragedies zijn niet altijd te voorkomen. En verwarde mensen zijn meestal niet gevaarlijk, maar hebben begrip en zorg nodig.'
Ondertussen gedraagt de NOS zich voorbeeldig: zij zijn op dit moment het enige grote publieksmedium dat zich ver houdt van elke speculatie over de achtergrond van Thijs H. en de reden waarom hij verdacht wordt van betrokkenheid bij de dood van drie mensen. Zo kan het dus ook.

Door: Kees Dijkman

Te gast bij Pauw, donderdag 9 mei: Jan Swinkels, psychiater te Amsterdam. Het gaat over de zaak Thijs H. Dat is de Limburgse jongen, een getalenteerde student aan verschillende universiteiten, die ervan verdacht wordt dat hij drie willekeurige mensen heeft doodgestoken. Wat we weten is dat hij hulp gezocht heeft bij de GGZ. En dat zijn buren vonden dat hij zich de afgelopen dagen vreemd gedroeg. Verder weten we niks. Dus wat doet die psychiater daar? Wild speculeren: het zal wel een psychose zijn. En hoe gewelddadig kun je daar wel niet van worden!

In de Beroepscode voor psychiaters van de NVvP staat in art. V.2: ‘De psychiater doet in het publieke debat geen uitspraken over niet anonieme casuïstiek, maar beperkt zich tot het geven van algemene informatie over psychiatrische ziektebeelden.’ Swinkels laveert hier behendig omheen, door eerst te zeggen dat hij niks kan zeggen over Thijs H., omdat hij hem niet gesproken heeft, maar komt vervolgens wel met een heel exposé over hoe een psychose uit de hand kan lopen en tot gedrag als dat van Thijs kan leiden. Swinkels zou moeten weten dat dit bij de gemiddelde kijker overkomt als een inzicht over wat er met Thijs aan de hand is.

‘Alsof je dat kunt zien aan mensen.’

Naar de letter overtreedt Swinkels de beroepscode misschien niet, naar de geest doet hij dat wel. Ik denk dat Swinkels dat ook heel goed weet. Hij schuwt daarbij ook de sensatie niet, door eerst te stellen dat hij direct zag dat het om een psychiatrische patiënt zou gaan (alsof je dat kunt zien aan mensen) en vervolgens door bijna opschepperig te melden dat er ook mensen zijn die in een psychose zwangere vrouwen willen aanvallen (met een schuine blik op Eva Jinek naast hem, die nog maar net moeder is geworden).

geschenk uit de hemel

Zo’n optreden is voor journalisten een geschenk uit de hemel. Ze hoeven dan zelf geen verantwoordelijkheid meer te nemen voor het feit dat hun uitzending voor een groot deel uit speculatie bestaat. Ze laten immers een deskundige aan het woord, die zijn eigen verantwoordelijkheid heeft. Als je de redactie hierop aanspreekt, verwijzen ze dus ook direct naar hem (het citaat is uit een mailwisseling van mij met de redactie van Pauw): ‘We hebben middels de psychiater slechts een mogelijk ziektebeeld besproken. Hij heeft ook steeds benadrukt dat het wel eens allemaal helemaal anders zou kunnen zijn geweest. Wel heeft hij uitvoerig verteld hoe psychoses soms tot gewelddadig gedrag kunnen leiden. Of het nou precies op deze dader van toepassing is of niet, het blijft een waardevolle vertelling van de psychiater.’ Alsof het over een interessant algemeen thema ging, los van welke actuele casus dan ook

stigmatiserend

Ondertussen verdwijnt de notie dat al dit gespeculeer over de mogelijke effecten van de mogelijke psychische aandoening van Thijs H. enorm stigmatiserend werkt voor mensen met een psychische aandoening in het algemeen – wij behoren in de publieke beeldvorming ineens tot een categorie levensgevaarlijke mensen.

anders

Hoe anders het ook kan, bewijzen twee andere psychiaters, die over deze zaak in de media aan het woord zijn geweest.
  • Jim van Os bijvoorbeeld, die in Trouw kort en goed stelt: ‘Het is geen symptoom van een psychische stoornis dat je agressief wordt en mensen vermoordt.’ Hij benadrukt ook dat speculeren weinig nut heeft: ‘Was het een psychose? Slikte hij antidepressiva en speelden die een rol? Had het te maken met een hersenziekte? Had hij paddo’s gegeten? Had hij een beginnende hersenvliesontsteking of een beginnende tumor? Mensen willen een verklaring, maar die is er vaak niet. Mensen doen soms onverklaarbare dingen. ‘ 
  • Ook Wim Veling houdt het nuchter, in het Nederlands Dagblad: ‘Waarom die zucht naar informatie, onmiddellijke oordelen en verregaande speculaties? […] We hebben [kennelijk] behoefte aan simpele duidelijkheid. Het kwaad moet in een hokje. We willen alles weten van verdachte Thijs H., zodat we kunnen concluderen dat hij slecht is, of verward. In het laatste geval is er nog een dader: de zorg die dit had moeten voorkomen. Het is dus ook nog eens een goede gelegenheid om stokpaarden te berijden. Ik heb er al heel wat langs zien draven. […] Maar beste mensen, zullen we nog even wachten met oordelen? De waarheid zal vast weer genuanceerder zijn dan we willen. Tragedies zijn niet altijd te voorkomen. En verwarde mensen zijn meestal niet gevaarlijk, maar hebben begrip en zorg nodig.’
Ondertussen gedraagt de NOS zich voorbeeldig: zij zijn op dit moment het enige grote publieksmedium dat zich ver houdt van elke speculatie over de achtergrond van Thijs H. en de reden waarom hij verdacht wordt van betrokkenheid bij de dood van drie mensen. Zo kan het dus ook.